<

Aðaç, tek gövdesi bulunan, beslenmeyi ana ve yan köklerden alan 4-5 m boyundaki odunsu bitki.

Topraða düþen tohumdan en önce fide meydana gelir. Fide bir yýl sonra fidan halini alýr. Hücrelerinin çoðalmasýyla dal ve yapraklar, gövde ve kök olarak üç parçadan ibaret bir aðacýn küçük bir modeli olur. Her yýl aðacýn dallarýnda ve köklerinde yeni sürgünler çýkarken, gövdede de bir tane yýllýk halka meydana gelir. Bu halkalar, aðacýn enine büyüyerek yaptýðý odun tabakasýdýr. Yaðýþý bol yýllarda, geniþ bir halka; kurak geçen yýllarda ise, ince ve küçük bir halka meydana gelir. Bu halkalardan aðacýn yaþý kolayca anlaþýlabilir.

Gövdesinden enine kesilen bir aðaç incelenecek olursa, en dýþta kabuk, sonra yýllýk halkalarý meydana getiren hücre tabakalarý ve en içte de öz kýsým görülür.

Bir aðacýn gerçekten canlý olan biricik kýsmý, kabuðun altýnda odunun yüzeyindeki ince bir hücre tabakasýdýr. Buna katman doku tabakasý denir. Bu tabaka aðacý geliþtiren ve büyümesini saðlayan tabakadýr. Genç bir aðaca çivi çakýldýðýnda veya aðaç bir dal verdiðinde, çivinin ve dalýn yerden yüksekliði hiç deðiþmez.

Bütün canlý varlýklar gibi aðacýn da dokularýnýn arasýnda devamlý bir su dolaþýmý olur. Bu su dolaþýmýnýn saðlanabilmsi için aðacýn devamlý ve bol miktar suya ihtiyacý vardýr. Çok büyük bir kayýn aðacý, kuru ve sýcak bir günde 250 litre, küçük bir ayçiçeði ise 1 litre su harcar. Okaliptüs aðaçlarý ise günde ortalama 400 litre su harcadýklarýndan bataklýklarý kurutmada faydalanýlýr.

Aðacýn ihtiyacý olan su, büyük aðaç türlerinde 50 metrenin üzerinde bir yüksekliðe çýkmak mecburiyetindedirler. Bu hadisede önemli olan birinci kuvvet kýlcallýk olayýdýr. Odun borularý demetlerinde 20 metreye kadar etkilidir. Ýkinci kuvvet ise, kök basýncýdýr. Bu basýnç ile aðaçta su 30 metre kadar yüksekliðe çýkarýlabilmektedir. Bir diðer önemli kuvvet de yapraklardan suyun buharlaþmasý (terleme) ile meydana gelen emme kuvvetidir. Buna kohezyon gerilimi de denir. Terlemenin (transpirasyon) büyük kýsmý gözeneklerle, az bir kýsmý da diðer yüzeylerle saðlanýr. Kohezyon kuvveti su moleküllerini birbirine baðlar. Bu gerilim, suyun kopmayan bir sütun halinde yükselmesini saðlar. 100 metreye kadar etkilidir. Sekoya gibi yüksekliði 100 metreyi bulan dev aðaçlarda su tepelere kadar kohezyon kuvvetiyle yükselir.

Bir aðaç kendi besinini doðrudan doðruya toprak ve havadan güneþ ýþýðý vasýtasýyla üretir. Bu, hiçbir canlý hayvan vücudunun yapamadýðý son derece karmaþýk bir hadisedir. Yapraklardaki klorofil denilen yeþil madde sayesinde, havanýn karbondioksitinden, güneþ ýþýðý altýnda fotosentez denilen olay sonucunda kendisi ve diðer canlýlara faydalý besinleri meydana getirir.

Her yaprak, kendini dýþarýya karþý koruyacak çok etkili bir tabaka ile sýký sýkýya örtülüdür. Hava, yapraklarýn altýndaki çok küçük deliklerden girebilir. Suyun buharlaþmasý da, yine bu deliklerden (por) saðlanýr. Yaprak ihtiyaca göre bu delikleri açar veya kapatýr. Aðaç kabuðu çok etkili bir su geçirmeyici zýrhtýr. Bir aðaç, baþýndan ayaklarýna kadar, su buðusunun dýþarý sýzmasýna karþý sýrlanmýþtýr.

Aðaçlar günlük hayatýn her kýsmýnda son derece çeþitli ve o derece yaygýn olarak kullanýlýr. Kaðýt yapýmýndan mobilya yapýmýna, meyvelerinin besin olarak kullanýmýndan süs aðaçlarýna kadar, sayýsýz denebilecek kullanýlýþ yeri vardýr. Büyük aðaç topluluklarý olan ormanlar ise, bir memleketin iklimini, hatta ekonomisini etkileyecek kadar önemlidir.

Eski jeolojik devirlerde yaþamýþ, bugün nesli tükenmiþ dev aðaçlara dünyanýn bazý bölgelerinde nadiren rastlanabilmektedir.

Aðaçlarýn boylarý ve yükseklikleri bir hayli deðiþiklik gösterir. Boylarý üç metreden yüz on metreye kadar; yaþlarý otuz-kýrk yýldan beþ bin yýla kadar olan aðaçlara rastlanmaktadýr. Dünyanýn en yaþlý ve yüksek aðaçlarýndan olan ve ABD'de Sierra Nevada Daðlarýnda bulunan sekoyalar (Sequoia) yüz on metre yüksekliðe ve 6-9 m çapa eriþebilir. Bunlarýn yaþlarý da dört bin yýlý bulmaktadýr. Avustralya'da yüksek boylu ormanlar meydana getiren okaliptus aðaçlarý da yüz metreyi bulmaktadýr. Aðaçlarýn yaþlarý bir hayli farklýlýklar göstermektedir. Son yýllarda dünyanýn en yaþlý aðacýnýn higori çamýnýn (Pirus aristata) olduðu belirlenmiþtir.

Aðaçlarýn geliþmesi için en elveriþli þart bol yaðmur olup, bu da tropik iklimlerde görülür. Tropikal iklimlerde kurak bölgelerin cüce bitkileri aðaç haline gelir.

Fýrtýnalar, seller, yýldýrým, yangýn gibi tabii afetler, usulsüz kesimler gibi insanlarýn yaptýðý tahripler, bitki hastalýklarý, aðaçlarýn en büyük düþmanlarý olarak sayýlabilir.

Aðaçlarýn özellikleri

Aðaçlar, yaþamlarý boyunca büyümeyi sürdüren odunsu bitkilerdir. Aðaçlarýn biçimleri, büyüklükleri ve yaþam süreleri, türden türe deðiþkenlik gösterir.

Yeryüzünde, narin süs aðaçlarýndan, dev sekoyalara kadar, 20.000 kadar'den fazla aðaç türü olduðu bilinmektedir. Bilinen en yaþlý aðaç, Kaliforniya'da bulunan 4700 yaþýndaki bir çam aðacýdýr. Bilinen en uzun boylu aðaçsa, Avustralya'da bulunan yaklaþýk 150 m. boyundaki bir okaliptüs aðacýdýr. Aðaç türlerinin en çeþitli olduðu yerler, tropikal yaðmur ormanlardýr. Ülkemizde de çok sayda aðaç türü bulunur. Aðaçlarýn biçimleri ve büyüklükleri birbirinden ne kadar farklý olursa olsun, iki bitki grubundan birine aittirler. Açýk tohumlular ya da kapalý tohumlular. Kapalý tohumlu bitkiler, tohumu koruyucu bir tabakayla kaplý, çiçekli bitkilerdir. Bilinen bitki türlerinin %90'ý kapalý tohumludur. Açýk tohumlu bitkilerse, koruyucu bir tabaka kaplanmamýþ tohumlar üreten aðaçlar ve çalýlardýr. Bunlar, çiçek açmazlar. En bilinenleri, servi, çam, ladin, ginko gibi aðaçlardýr.